Noir Sinemasıyla Aynı Kabusu Gören 1940'lar Resmi
Giriş: Sinema Perdesinden Tuvale Sızan Karanlık
1940'ların ortasında New York'ta bir sinemadan çıktığınızı hayal edin. "The Big Sleep"i izlemişsiniz. Dışarı adım atıyorsunuz; hava yağmurlu, sokak lambaları ıslak asfaltta titriyor ve insanlar birbirinin yüzüne bakmadan hızla geçiyor. İşte tam o dönemde, bazı ressamlar da bu hissi; yani "Amerikan rüyasının kabusa dönüştüğü anı" resmediyordu.
Caravaggio'nun ışık oyunlarını bir kenara bırakalım. Bu yazıda, doğrudan Noir sinemasının altın çağıyla (1941-1958) eş zamanlı üretilen, dedektif filmlerindeki o tekinsiz atmosferi, paranoyayı ve klostrofobiyi birebir yansıtan resimlere bakacağız.
1. Şehrin Labirentinde Kaybolanlar: George Tooker ve "The Subway"
Noir sineması sadece gölgelerle ilgili değildir; aynı zamanda modern insanın şehirdeki kapana kısılmışlığıyla ilgilidir. Bu hissi, dönemin en çarpıcı eserlerinden biri olan George Tooker'ın "The Subway" (Metro, 1950) tablosunda iliklerinize kadar hissedersiniz.
Tooker'ın bu eseri, sanki bir Hitchcock ya da Fritz Lang filminin setinden fırlamış gibidir. Resimdeki figürler, tıpkı noir filmlerindeki gibi endişelidir, kimse birbirine bakmaz, herkes kendi korkusuyla yalnızdır. Alçak tavanlar, bitmeyen koridorlar ve tekinsiz bir bekleyiş...
Sanat eleştirmenleri, Tooker'ın "Büyülü Gerçekçilik" (Magic Realism) tarzının, noir sinemasının yarattığı "sivil paranoya" ile birebir örtüştüğünü belirtir. Soğuk Savaş'ın ayak sesleri ve şehir hayatının yabancılaşması, hem sinemada hem de Tooker'ın fırçasında aynı ürpertiyle vücut bulur.
2. Gece Vardiyası ve Islak Sokaklar: Martin Lewis
Edward Hopper genellikle bu tür yazıların başrolüdür ama aslında noir atmosferini "şehir dokusu" olarak en iyi yakalayan isimlerden biri Martin Lewis'tir. Lewis aslında bir baskı sanatçısıdır (printmaker) ancak eserleri o kadar resimseldir ki, 1940'ların sinematografisine ilham kaynağı olduğu söylenir.
Lewis'in "Shadow Dance" veya gece sahnelerine baktığınızda, bir noir filminin "establishing shot"ını (mekan tanıtım planı) görürsünüz.
Rüzgarda uçuşan etekler ve paltolar.
Sadece sokak lambasının aydınlattığı köşeler.
Gecenin karanlığına karışan anonim silüetler.
Lewis, sinemanın kamerasının yaptığı şeyi iğne ve mürekkeple yapıyordu: Şehri yaşayan, nefes alan ama tehlikeli bir karakter gibi göstermek. Onun eserleri, noir filmlerinin görsel taslağı (storyboard) gibidir.
3. "Pulp" Sanatı: Sinemanın Gayrimeşru Çocuğu
Eğer noir sinemasının resim sanatındaki en doğrudan, en filtresiz yansımasını arıyorsak, yüksek sanat galerilerinden çıkıp gazete bayilerine gitmemiz gerekir. Pulp Fiction (Ucuz Roman) kapak illüstrasyonları, noir estetiğinin yağlı boya ile yapılmış halidir.
Dönemin illüstratörleri (örneğin Robert McGinnis veya Rafael DeSoto), film stüdyolarının pazarlama taktiklerini tuvale taşıdılar.
Bu resimlerdeki formül, noir sinemasının formülüyle aynıydı:
Femme Fatale: Kırmızı elbiseli, sigara içen, tehlikeli bakışlı kadın.
Hard-boiled Dedektif: Yüzü gölgede, fötr şapkalı, sert adam.
Dinamik Kompozisyon: Resimdeki figürler durağan değildir; sanki silah patlamadan hemen önceki saniyedir.
Bu illüstrasyonlar, "sanat" olarak görülmese de, görsel kültür tarihi açısından noir sinemasının en sadık görsel yoldaşlarıydı. Sinemadaki ışık kullanımı, bu kapak resimlerinde renklerin dramatik zıtlığına dönüştü.
Sonuç: Aynı Sigaranın Dumanı
1940'ların resim ve sinema ilişkisinin çok daha organik olduğunu görürüz. Ressamlar, sinemadan "teknik" öğrenmiyorlardı; sinemayla "dertleşiyorlardı". George Tooker'ın metrosundaki korkuyla, Humphrey Bogart'ın bakışlarındaki kuşku aynı kaynaktan besleniyordu. İkisi de, savaş sonrası dünyanın belirsizliğine, şehrin yalnızlığına ve modern insanın endişesine bakıyor; biri bunu 24 kare filmle, diğeri ise fırça darbeleriyle anlatıyordu.
Bu dönem resimlerine baktığınızda, sadece boya kokusunu değil, aynı zamanda ucuz tütün, ıslak yün palto ve barut kokusunu da almanızın sebebi işte bu ortak kaderdir.
Not: Bu yazıda bahsedilen George Tooker ve Martin Lewis gibi sanatçıların eserleri, Whitney Museum ve Smithsonian American Art Museum koleksiyonlarında "Urban Realism" ve "Social Realism" başlıkları altında incelenebilir.
